Dziedziczenie testamentowe

Mocą testamentu spadkodawca może rozrządzić swoim majątkiem, tj. powołać spadkobierców (do części lub do całości spadku), ustanowić zapis na rzecz oznaczonej osoby (którego wykonanie obciąża spadkobierców bądź wykonawcę testamentu), zamieścić polecenie, powołać wykonawcę testamentu oraz dokonać wydziedziczenia.

Zasadniczą funkcją testamentu jest dopuszczenie do dziedziczenia osób, które w przeciwnym razie by nie dziedziczyły, bądź też uprzywilejowanie niektórych spadkobierców ustawowych, przyznając im większe udziały w spadku, niż przypadłyby im przy dziedziczeniu ustawowym.

Testament wywołuje skutki dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy. Do tego momentu możliwe jest jego odwołanie (np. poprzez stworzenie nowego testamentu, czy zniszczenie dotychczasowego) lub zmiana. Sporządzić testament może jedynie osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.

Formy testamentu

Testament może być dokonany u notariusza bądź też przez przygotowanie go własnym, odręcznym pismem.

W polskim systemie prawnym wyróżnia się:

  • Testamenty zwykłe:
    • własnoręczny (holograficzny); testament w całości napisany, podpisany i – najlepiej – opatrzony datą osobiście i odręcznie przez spadkodawcę;
    • notarialny; przed notariuszem w formie aktu notarialnego
    • allograficzny; przed odpowiednią osobą urzędową w obecności 2 świadków
  • Testamenty szczególne (tracą moc z upływem 6 miesięcy od ustania okoliczności uzasadniających ich sporządzenie, chyba że w tym czasie zmarł spadkodawca):
    • ustny; jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, konieczna jest obecność 3 świadków oraz jego późniejsze stwierdzenie
    • podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym; przed dowódcą statku lub jego zastępcą w obecności 2 świadków
    • wojskowy; dla żołnierzy i niektórych osób cywilnych w czasie mobilizacji, wojny lub przebywania w niewoli.

Po śmierci spadkodawcy testament podlega ogłoszeniu (otwarciu i odczytaniu) przez sąd spadku. Osoba, która posiada testament ma obowiązek złożenia go w sądzie, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy.

Niektórzy ze spadkobierców ustawowych, gdy zostali wyłączeni z dziedziczenia w drodze testamentu, mają prawo do zachowku. Sam bowiem testament nie wystarcza, aby spadkobierca ustawowy pozbawiony był prawa do żądania składników majątkowych po spadkodawcy. Aby tego skutecznie dokonać konieczne jest wydziedziczenie – czyli pozbawienie prawa do zachowku. Niekiedy jednak nawet takie działanie może nie przynieść oczekiwanego efektu, np. gdy żyją małoletnie dzieci wydziedziczonego; dodatkowo małoletni mogą zawsze żądać zachowku w wymiarze 2/3 tego, co otrzymałyby przy dziedziczeniu ustawowym.

Żądanie stwierdzenia nieważności testamentu

Nieważność testamentu stwierdza się w procesie. Najczęściej wskazuje się w takim postępowaniu na brak tzw. świadomości i swobody testatora, czyli zwykle na chorobę umysłową, znajdowanie się w chwili sporządzenia testamentu po wpływem leków itp. Zwykle w sprawach tego rodzaju rozstrzygająca jest opinia biegłego lekarza, który opierając się na dostępnej dokumentacji medycznej stwierdza, czy stan w jaki znajdował się spadkodawca mógł wykluczać jego świadomość skutków swojego postępowania. Na nieważność testamentu można powołać się w ciągu trzech lat od dnia, w którym osoba zainteresowana dowiedziała się o przyczynach nieważności, lecz nie później niż do upływu dziesięciu lat od śmierci spadkodawcy.

Jak każda czynność prawna, nie może być sprzeczny z ustawą lub zasadami współżycia społecznego (art. 58 kc).

Ponadto dla swej ważności testament musi być wolny od wad oświadczenia woli, tj. nie może być sporządzony:

  • w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
  • pod wpływem błędu,
  • pod wpływem groźby.

Ważność testamentu co do zasady zależy także od zachowania wymogów dotyczących jego formy.