Ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie to pozbawienia bądź ograniczenie zdolności do czynności prawnych.

Zdolność do czynności prawnych to z kolei „zdolność do nabywania praw i obowiązków przez własne działanie w drodze czynności prawnych” – czyli np. zdolność do zawierania umów. Główną przesłanką ustanowienia ubezwłasnowolnienia jest ochrona osoby ubezwłasnowolnionej.

Wyróżniamy 2 rodzaje ubezwłasnowolnienia:

  • całkowite
  • częściowe

Ubezwłasnowolniona całkowicie może być osoba, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską (art. 13 kc).

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie posiada w ogóle zdolności do czynności prawnych. Dokonane przez nią czynności są nieważne i przez to siłą rzeczy nie wywołują żadnych skutków. Osoby takie mogą jednakże zawierać umowy powszechnie zawierane w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Taka umowa jest ważna, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych (art. 14 kc).

Ubezwłasnowolniona częściowo może być osoba pełnoletnia, która spełnia powyższe przesłanki zdrowotne, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę (art. 16 kc).

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych, co oznacza, iż w ogóle nie może dokonać pewnych czynności prawnych (np. sporządzenie testamentu, bycie opiekunem), a do ważności niektórych czynności prawnych wymagana jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego (art. 17 i nast. kc).

Jednakże taka osoba bez zgody przedstawiciela ustawowego  może:

  • zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (art. 20 kc)
  • rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów inaczej postanowi (art. 21 kc)
  • dokonywać czynności dotyczących rzeczy oddanych jej do swobodnego użytku przez przedstawiciela ustawowego tej osoby, za wyjątkiem czynności prawnych, do których dokonania nie wystarcza zgoda przedstawiciela ustawowego (art. 22 kc). Spełnienie wyżej wymienionych przesłanek zdrowotnych nie jest wystarczającą i jedyną podstawą do orzeczenia ubezwłasnowolnienia przez sąd, który zawsze w danym przypadku kieruje się dobrem danej osoby. W sprawach o ubezwłasnowolnienie właściwy jest sąd okręgowy, w którego okręgu mieszka albo przebywa osoba, która ma być ubezwłasnowolniona (art.544 kpc).

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie

Wniosek o wszczęcie postępowania o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:

  • małżonek osoby, która ma być ubezwłasnowolniona
  • jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo
  • jej przedstawiciel ustawowy

Zgłoszenie wniosku o ubezwłasnowolnienie dokonane w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny do jednego tysiąca złotych.

W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie uczestniczą z mocy samego prawa prócz wnioskodawcy:

  • osoba, która ma być ubezwłasnowolniona
  • jej przedstawiciel ustawowy
  • małżonek osoby, która ma być ubezwłasnowolniona

Postępowanie zawsze toczy się z udziałem prokuratora (art. 546 kpc).

Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd może przed wszczęciem postępowania o ubezwłasnowolnienie zażądać przedstawienia świadectwa lekarskiego o stanie psychicznym osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, a jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu pijaństwa – zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej. W razie niezłożenia żądanego świadectwa lub złożenia świadectwa, którego treść nie uprawdopodabnia istnienia choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd wniosek odrzuci (art. 552 kpc).

Osoba, która ma być ubezwłasnowolniona, musi być zbadana przez jednego lub więcej biegłych lekarzy psychiatrów (art. 553 kpc). Sąd może, jeżeli na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy uzna to za niezbędne, zarządzić oddanie osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, pod obserwację w zakładzie leczniczym na czas nie dłuższy niż sześć tygodni. W wyjątkowych wypadkach sąd może termin ten przedłużyć do trzech miesięcy. Na postanowienie zarządzające oddanie do zakładu przysługuje zażalenie (art. 554 kpc).

Jeżeli ubezwłasnowolniona ma być osoba pełnoletnia, sąd może na wniosek uczestnika postępowania lub z urzędu, przy wszczęciu lub w toku postępowania, ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia (art. 548 kpc). Osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo (art. 549 kpc).

Takie postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego traci moc z chwilą, gdy:

  • wniosek o ubezwłasnowolnienie został prawomocnie oddalony lub odrzucony albo postępowanie umorzono
  • na skutek orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu ustanowiony został opiekun lub kurator. Ponadto postanowienie to należy uchylić, jeżeli ustała potrzeba dalszej ochrony osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, lub jej mienia.

Na postanowienie w przedmiocie ustanowienia lub odwołania doradcy tymczasowego przysługuje zażalenie (art. 550 kpc).

Sąd uchyli ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną przyczyny, dla których je orzeczono, uchylenie to może nastąpić także z urzędu. Ponadto sąd w razie poprawy stanu psychicznego ubezwłasnowolnionego może również zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia się tego stanu – zmienić ubezwłasnowolnienie częściowe na całkowite (art. 559 kpc).

Do zaskarżania postanowień uprawniony jest sam ubezwłasnowolniony nawet wówczas, gdy ustanowiony został doradca tymczasowy (art. 560 kpc).