Alimenty

Obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania bieżących środków utrzymania osobom, które nie mogą utrzymać się samodzielnie. Spoczywa on na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie (art. 128 kro). Obowiązek ten dotyczy nie tylko rodziców i dzieci. Alimentów może domagać się dziecko od ojca, matki lub obojga rodziców, ale także wnuk od dziadka i dziadek od wnuka, rodzeństwo, także przyrodnie, a nawet pasierb od ojczyma i macochy. Alimenty może płacić małżonek w separacji drugiemu małżonkowi, ale także jeden były małżonek drugiemu po rozwodzie (przez lat pięć, a niekiedy i więcej). O zapłatę alimentów można też pozwać np. rodziców ojca dziecka, jeżeli od ojca nie można alimentów uzyskać (np. gdy wyjechał na stałe za granicę lub gdy nie osiąga wystarczających dochodów, w wyniku czego zasądzone alimenty nie są wystarczające). Wyżej przedstawiony obowiązek, jak i prawo do alimentów są ściśle związane z daną osobą, nie są przenoszone w drodze dziedziczenia (art. 139 kro). Jednakże zaległe raty alimentacyjne wchodzą w skład spadku. Istnieje jednak możliwość obciążenia tym obowiązkiem dalszych krewnych.

Kolejność wykonywania obowiązku alimentacyjnego obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem, jeżeli zaś jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (czyli obciąża ojca, a dopiero w dalszej kolejności dziadka). Jeżeli osoby są spokrewnione w tym samym stopniu obowiązek alimentacyjny obciąża ich w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 kro). Obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 kro).

W przypadku przysposobienia niepełnego obowiązek alimentacyjny względem przysposobionego obciąża przysposabiającego przed wstępnymi i rodzeństwem przysposobionego, a obowiązek alimentacyjny względem wstępnych i rodzeństwa obciąża przysposobionego dopiero w ostatniej kolejności (art. 131 kro).

Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy:

  • nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności
  • gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi
  • gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 kro).

Przejście tego obowiązku następuje z mocy prawa.

Najważniejszą przesłanką obowiązku alimentacyjnego jest niedostatek. Chodzi tu o brak możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb, w przypadku dzieci jest to brak możliwości samodzielnego utrzymania. Jednakże rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się (art. 133 kro). Z kolei w stosunku do rodzeństwa zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny (art. 134 kro).

Zakres obowiązku alimentacyjnego zależy od:

  • usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, pod tym pojęciem rozumie się podstawowe, biologiczne, czy edukacyjne potrzeby
  • możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, nie chodzi tu o to ile ktoś faktycznie zarabia ale ile mógłby (art. 135 kro), ponadto sąd nie uwzględni zmiany w tych możliwościach na gorsze, jeżeli w ciągu ostatnich trzech lat przed sądowym dochodzeniem świadczeń alimentacyjnych osoba, która była już do tych świadczeń zobowiązana, bez ważnego powodu zrzekła się prawa majątkowego lub w inny sposób dopuściła do jego utraty albo jeżeli zrzekła się zatrudnienia lub zmieniła je na mniej zyskowne (art. 136 kro).

Roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem lat trzech (art. 137 kro).

Można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego w razie zmiany sytuacji uprawnionego bądź też zobowiązanego. (art. 138 kro).

Ojciec nie będący mężem matki obowiązany jest przyczynić się w rozmiarze odpowiadającym okolicznościom do pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie porodu. Z ważnych powodów matka może żądać udziału ojca w kosztach swego utrzymania przez czas dłuższy niż trzy miesiące. Jeżeli wskutek ciąży lub porodu matka poniosła inne konieczne wydatki albo szczególne straty majątkowe, może ona żądać, ażeby ojciec pokrył odpowiednią część tych wydatków lub strat. Roszczenia powyższe przysługują matce także w wypadku, gdy dziecko urodziło się nieżywe. Wyżej wymienione roszczenia przedawniają się z upływem lat trzech od dnia porodu (art. 141 kro).

Matka może żądać, aby mężczyzna niebędący jej mężem, którego ojcostwo zostało uwiarygodnione, wyłożył odpowiednią sumę pieniężną na koszty utrzymania matki przez trzy miesiące w okresie porodu oraz na koszty utrzymania dziecka przez pierwsze trzy miesiące po urodzeniu jeszcze przed urodzeniem się dziecka. Termin i sposób zapłaty tej sumy określa sąd (art. 142 kro). Jeżeli zaś ojcostwo mężczyzny, który nie jest mężem matki, nie zostało ustalone, zarówno dziecko, jak i matka mogą dochodzić roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem tylko jednocześnie z dochodzeniem ustalenia ojcostwa. Przy czym nie dotyczy to roszczeń matki, gdy dziecko urodziło się nieżywe (art. 143 kro).

Dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, nie będącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, nie będącej jego matką. Mąż matki dziecka, nie będący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, nie będącej matką dziecka. Do obowiązku świadczeń przewidzianego w poprzedzających paragrafach stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (art. 144 kro).

Zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie dotyczy to jednak obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka (art. 1441 kro).

Wysokość alimentów

Wysokość alimentów zależy zasadniczo od dwóch głównych przesłanek: od uzasadnionych potrzeb uprawnionego i zdolności zarobkowych zobowiązanego. Ten drugi element jest nierzadko trudniejszy do wykazania; w tym celu sąd wzywa zobowiązanego do przedstawienia zaświadczenia o dochodach; w razie wątpliwości, czy rzetelnie dokumentuje on możliwości zarobkowe, podnieść należy wysoką stopę życiową zobowiązanego.

Egzekucja alimentów

Uzyskanie wyroku zasądzającego alimenty (a wcześniej zabezpieczenia alimentów) jest często dopiero początkiem drogi prowadzącej do ich faktycznego uzyskania. Jeżeli alimenty nie są płacone lub są płacone nieregularnie, należy wszcząć postępowanie egzekucyjne, składając właściwy wniosek do komornika. W razie jej bezskuteczności można zastosować kilka sposobów postępowania, w szczególności wnieść o wyjawienie majątku dłużnika, bądź też w ostateczności pozwać inne osoby (np. zamożnych dziadków dziecka).