Zwrot darowizny – czy to w ogóle możliwe?

Z formalnego punktu widzenia darowizną są nie tylko środki pieniężne czy nieruchomości, ale również wszelkie prezenty, które wręczamy sobie z okazji imienin czy świąt. Najwięcej emocji wywołują jednak oczywiście darowizny o znacznej wartości. Rozważając wówczas kwestię zwrotu otrzymanej darowizny zwykle chodzi o sytuację, w której darczyńca chce odwołać darowiznę. Co jednak, jeśli to obdarowany chce się zrzec darowizny? Kodeks cywilny nie przewiduje takiej możliwości: darowiznę może odwołać tylko darczyńca, przy czym jest to obwarowane szczegółowymi przepisami. Jedynym przypadkiem, w którym możliwy jest zwrot darowizny przez obdarowanego, jest sytuacja przewidziana w art. 895 § 2 Kodeksu cywilnego, gdy darczyńca nałożył na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania i żąda wypełnienia tego polecenia. W takim wypadku dobrowolny zwrot darowizny pozwala na zwolnienie się od wykonania polecenia.

Kiedy darczyńca może domagać się zwrotu darowizny?

Odwołanie darowizny może nastąpić jedynie z przyczyn określonych w Kodeksie cywilnym. Jeśli umowa darowizny nie została jeszcze wykonana, można odwołać ją jedynie w sytuacji, gdy stan majątkowy darczyńcy uległ zmianie i jej wykonanie wiązałoby się dla niego z problemami z własnym utrzymaniem. W przypadku darowizny wykonanej powodem zwrotu może być rażąca niewdzięczność obdarowanego, przy czym na odwołanie darowizny ustawa przewiduje czas do roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o wystąpieniu rażącej niewdzięczności. Więcej informacji na ten temat znaleźć można w artykule Czy można cofnąć darowiznę.

Czy można zwrócić darowiznę pieniężną?

Jeśli chodzi o zwrot darowizny pieniężnej przez obdarowanego, zwrot przedmiotu odwołanej darowizny odbywa się w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie, obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu. W praktyce oznacza to, że obdarowany od momentu otrzymania oświadczenia o odwołaniu darowizny powinien brać pod uwagę konieczność jej oddania darczyńcy. Nie jest przy tym możliwy dobrowolny zwrot darowizny pieniężnej przez obdarowanego – odwołanie może nastąpić jedynie z uwagi na rażącą niewdzięczność obdarowanego wobec darczyńcy.

Czy można zwrócić darowiznę nieruchomości?

O ile w przypadku ruchomości wiele darowizn może przybierać formę ustną, darowizna nieruchomości wymaga dla swej ważności sporządzenia umowy darowizny w formie aktu notarialnego przygotowanego przez notariusza. W takim wypadku konieczne jest złożenie przed notariuszem przez obdarowanego oświadczenia o powrotnym przeniesieniu własności, które to oświadczenie przyjmuje darczyńca. Jeśli obdarowany nie złoży oświadczenia, pozostaje droga sądowa: pozew należy skierować do sądu właściwego dla miejsca położenia nieruchomości. Podczas procesu sąd bada, czy faktycznie doszło do rażącej niewdzięczności ze strony obdarowanego, przy czym to na darczyńcy spoczywa ciężar wykazania, że owa niewdzięczność rzeczywiście miała miejsce.

Zwrot darowizny przez obdarowanego a podatek – co należy wiedzieć?

Zwrot darowizny a podatek to kolejna kwestia, która może budzić wiele wątpliwości. Jakie są konsekwencje podatkowe w przypadku odwołania przekazanej darowizny? Umowa darowizny podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, a obowiązek zapłaty spoczywa na osobie obdarowanej. W świetle przepisów odwołanie przekazanej darowizny nie niweluje skutku prawnego, jaki umowa darowizny wywołała. Co prawda skutkuje ono przeniesieniem własności przedmiotu darowizny z powrotem na darczyńcę, jednak nie ma wpływu na zobowiązania podatkowe powstałe w związku z zawartą wcześniej umową darowizny. Jeżeli obdarowany zapłaci podatek od darowizny, późniejsze odwołanie darowizny nie spowoduje, iż otrzyma on zwrot podatku. Osoba odwołująca darowiznę nie płaci natomiast podatku od spadków i darowizn.

Czy możliwe jest rozwiązanie umowy darowizny za porozumieniem stron?

Kodeks cywilny nie stoi na przeszkodzie ugodowemu załatwieniu sprawy, dzięki któremu możliwy jest dobrowolny zwrot darowizny przez obdarowanego. Czy strony umowy darowizny mogą rozwiązać ją we własnym zakresie bez konieczności wnoszenia sprawy do sądu? Stanowisko doktryny nie jest jednolite w zasadniczej kwestii dopuszczalności umownego rozwiązania umowy w przypadku umowy już dokonanej, jednak w przypadku obopólnej zgody nie ma podstaw do doszukiwania się mechanizmów obronnych dla stron. Takie rozwiązanie umowy należy udokumentować na piśmie.

***

Darowizna pieniężna a jej zwrot oraz kwestie prawne związane ze zwrotem darowizny nieruchomości to złożone zagadnienia, przy wyjaśnianiu których warto skorzystać z pomocy profesjonalistów. Acta Vera to zespół doświadczonych specjalistów zajmujących się między innymi prawem spadkowym i umowami darowizny. Zachęcamy do skorzystania z usług renomowanej kancelarii; w zakładce Porady prawne znajduje się formularz kontaktowy.

Artykuł Dobrowolny zwrot darowizny przez obdarowanego – z czym się wiąże? pochodzi z serwisu Acta Vera.

Czym jest darowizna i czy zawsze należy spisywać umowę?

Umowa darowizny polega na nieodpłatnym przekazaniu przez darczyńcę wybranej osobie części majątku, co prowadzi do wzbogacenia się tej osoby. Zagadnienie reguluje art. 888 (i kolejne) kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jeśli umowa darowizny zostanie zawarta bez zachowania tej formy, staje się ważna w momencie spełnienia danego przyrzeczenia – z tego rozwiązania korzystają zazwyczaj członkowie najbliższej rodziny. O ile większość przedmiotów darowizny może być przekazana na podstawie tradycyjnej pisemnej umowy darowizny, to jednak w przypadku własności i użytkowania wieczystego lokalu konieczne jest sporządzenie umowy darowizny w formie aktu notarialnego. Darczyńca może zobowiązać w umowie obdarowanego do określonego działania, na przykład do konkretnego świadczenia wobec innej osoby. W takim wypadku obdarowany może zwolnić się z tego obowiązku poprzez zwrot darowizny. Co jednak, gdy wycofanie darowizny chce przeprowadzić sam darczyńca? Czy do unieważnienia darowizny konieczny jest szczególny powód?

Odebranie darowizny – kiedy można je przeprowadzić?

Kodeks cywilny określa, że możliwe jest odwołanie darowizny nieruchomości lub środków ruchomych ze względu na zachowanie obdarowanego wobec darczyńcy lub trudną sytuację majątkową, w której znalazł się darczyńca. Znaczenie ma przy tym to, czy umowa darowizny została już wykonana, czy też jeszcze nie.

Odwołanie darowizny niewykonanej

Jeśli darowizna nie została jeszcze wykonana, można odwołać ją wyłącznie w sytuacji, gdy stan majątkowy darczyńcy uległ znaczącej zmianie i w konsekwencji jej wykonanie wiązałoby się z problemami z własnym utrzymaniem lub dopełnieniem obowiązków alimentacyjnych. Jeżeli w okresie pomiędzy zawarciem umowy a jej wykonaniem nastąpią niekorzystne zmiany w życiu darczyńcy (ciężka choroba, utrata pracy etc.), możliwe jest cofnięcie darowizny. Darczyńca musi wówczas udowodnić jedynie to, że doszło w jego życiu do wyżej wymienionych niekorzystnych zmian.

Odwołanie darowizny już wykonanej

W przypadku darowizny już wykonanej odwołanie możliwe jest tylko wtedy, gdy spełnione są następujące warunki: nastąpiła rażąca niewdzięczność obdarowanego wobec darczyńcy, nie upłynął rok od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego oraz darczyńca nie wybaczył obdarowanemu rażącej niewdzięczności. W takim wypadku odwołanie musi być bardzo dokładnie uzasadnione, gdyż tylko wtedy możliwe jest sądowne cofnięcie darowizny.  Odwołanie darowizny po śmierci darczyńcy możliwe jest z kolei tylko w momencie, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania darowizny, jednak nie zdążył przeprowadzić wszystkich czynności. Spadkobiercy mogą także odwołać darowiznę, jeśli darczyńca został umyślnie pozbawiony życia przez obdarowanego.

Czym jest rażąca niewdzięczność?

W kodeksie cywilnym brak definicji „rażącej niewdzięczności”; nie każdy spór i nie każde zachowanie sprzeczne z wolą darczyńcy spełniają znamiona rażącej niewdzięczności. Odwołanie darowizny uzasadnia zachowanie obdarowanego, które cechuje się znacznym nasileniem złej woli kierowanej na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej i jednocześnie cechuje je upór, nieprzyjazny zamiar oraz nieprzejednane. Przykładem może być odmówienie pomocy osobom starszym lub chorującym, naruszenie nietykalności cielesnej lub czci, pobicie czy ciężkie znieważenie. Obdarowany zobowiązany jest do zwrócenia przedmiotu darowizny darczyńcy, jednak ma prawo zakwestionować powód, dla którego darczyńca odwołał darowiznę; ten z kolei musi liczyć się z możliwością nieskutecznego odwołania darowizny.

Cofnięcie darowizny – do ilu lat?

Tak jak wspomniano wcześniej, termin na odwołanie darowizny to okres roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności. Wiele osób zastanawia się, czy możliwe jest odebranie darowizny po wielu latach. Teoretycznie możliwe jest odwołanie darowizny po 10 latach lub nawet dłuższym czasie: jeśli obdarowany dopuścił się aktu rażącej niewdzięczności kilkanaście lat temu, a darczyńca dowiedział się o tym dopiero niedawno, w ciągu roku może przeprowadzić cofnięcie darowizny – termin dotyczy bowiem nie daty sporządzenia umowy, a powstania pewnego zdarzenia.

Cofnięcie darowizny nieruchomości – czy to możliwe?

Jeśli chodzi o cofnięcie darowizny mieszkania lub innej nieruchomości, tu także odwołanie możliwe jest jedynie w przypadku zmiany stanu majątkowego lub wystąpienia rażącej niewdzięczności. Konieczne jest wówczas złożenie przez obdarowanego oświadczenia przed notariuszem o powrotnym przeniesieniu własności, które to oświadczenie darczyńca przyjmuje. Jeśli obdarowany tego nie zrobi, darczyńca może wstąpić na drogę sądową. Więcej informacji na ten temat znaleźć można w artykule Dobrowolny zwrot darowizny przez obdarowanego – z czym się wiąże?

Odwołanie darowizny pomiędzy małżonkami

Odwołanie darowizny przez jednego z małżonków może być dokonane w momencie wystąpienia rażącej niewdzięczności; samo naruszenie praw i obowiązków w małżeństwie, takich jak wzajemna pomoc, wierność oraz współdziałanie dla dobra rodziny, którą przez związek założyli, nie stanowi podstawy do odwołania darowizny.

*** W przypadku jakichkolwiek wątpliwości związanych z możliwością cofnięcia darowizny warto skorzystać z usług doświadczonej kancelarii. Acta Vera to zespół profesjonalistów specjalizujących się w tego typu sprawach – mogą Państwo skontaktować się z nimi poprzez formularz znajdujący się w zakładce Porady prawne. To rozwiązanie polecamy zwłaszcza osobom zastanawiającym się, czy nie upłynął już termin odwołania darowizny.

Artykuł Kiedy nie można cofnąć darowizny? pochodzi z serwisu Acta Vera.

Zachowek jest instytucją z zakresu prawa spadkowego, która bierze pod uwagę fakt, iż każda osoba posiadająca majątek powinna – ze względu na szeroko pojęte dobre obyczaje oraz moralność – pozostawić ten majątek choć w części swoim bliskim. Niestety, nie zawsze spadkodawca uwzględnia w testamencie swoich krewnych – zachowek ma więc ochronić z mocy ustawy takie osoby przed pozbawieniem ich części majątku.

Zachowek jest tak naprawdę narzędziem prawnym, które uniemożliwia spadkodawcy dowolne rozporządzanie swoim majątkiem za życia (przykładowo – trwonienie majątku w formie dokonywania darowizn), skutkującym pozbawieniem najbliższych krewnych prawa do dziedziczenia tegoż majątku. Wysokość zachowku oblicza się na podstawie przepisów zawartych w kodeksie cywilnym, przy czym do wyliczeń bierze się pod uwagę zarówno niektóre dokonane przez testatora darowizny, jak i wartość pasywów oraz aktywów wchodzących w skład masy spadkowej.

Warto pamiętać również o tym, że obowiązek wypłaty zachowku rodzi się wraz ze śmiercią spadkodawcy i jest on tak zwanym długiem spadkowym – oznacza to, że zobowiązanym do wypłaty zachowku wszystkim uprawnionym do niego osobom jest spadkobierca, który odziedziczył m.in. ten dług.

Zachowek od darowizny – kto i kiedy może się o niego ubiegać?

Jak już zostało to wspomniane, zachowek zabezpiecza interesy osób, które z jakiegoś powodu nie znalazły się w testamencie zmarłego, ale z mocy prawa powinny otrzymać część spadku. Kto ma prawo do zachowku? Przede wszystkim krewni zstępni – dzieci spadkodawcy, wnuki itd. Do zachowku ma również prawo małżonek, a także rodzice – jeśli ich udział w spadku byłby uzasadniony zapisami prawa. Oznacza to, że rodzice zmarłego mogą ubiegać się o zachowek wyłącznie wówczas, gdy inni spadkobiercy mający „pierwszeństwo” – dzieci, wnuki, małżonek – nie odebrali spadku bądź nie dożyli jego otwarcia.

Z ubiegania się o roszczenia zachowku są natomiast wyłączone osoby, które zostały uznane za niegodne, takie które odrzuciły spadek lub zrzekły się dziedziczenia oraz małżonkowie po rozwodzie (jeśli rozwód nastąpił z ich winy), a także osoby wydziedziczone.

Z kolei zobowiązanymi do wypłaty zachowku są spadkobiercy, którzy znaleźli się w testamencie, osoby obciążone zapisem windykacyjnym przez spadkodawcę, a także osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę włączoną do masy spadkowej. Jak w praktyce wygląda sprawa łącząca darowiznę i zachowek? Warto rozważyć ją na najczęściej pojawiających się przykładach, obejmujących dokonanie darowizny mieszkania na rzecz dzieci lub wnuków oraz późniejszą realizację testamentu.

Darowizna mieszkania dla dziecka a zachowek

Darowizna a zachowek dla rodzeństwa – czy w każdej sytuacji dziecko, które otrzymało część majątku od rodziców (w omawianym przykładzie częścią majątku jest nieruchomość – mieszkanie) w formie darowizny, będzie musiało zobowiązać się do wypłacenia zachowku swojemu rodzeństwu?

Zależy to przede wszystkim od tego, czy pozostałe rodzeństwo zrzekło się dziedziczenia (wówczas traktuje się je tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku). Jeśli taka sytuacja nie miała miejsca, to rodzeństwo pominięte przy uczynieniu darowizny będzie mogło upomnieć się o zachowek od brata lub siostry, który otrzymał darowiznę w postaci mieszkania.

Wiele osób zastanawia się również, czy w takiej sytuacji kwestia darowizny za życia i zachowku podlega 10-letniemu okresowi „przedawnienia” możliwości ubiegania się o zachowek (chodzi tu o sytuację, w której darowizna na rzecz jednego z dzieci została dokonana 10 lat lub wcześniej przed śmiercią spadkodawcy). Odpowiedź jest prosta: nie – z tego względu, że rodzeństwo jest uprawnione na mocy ustawy do otrzymania zachowku. Niezależnie od tego, na ile czasu przed śmiercią testator przekazał darowiznę jednemu z dzieci, inne będą mogły ubiegać się o zachowek – nawet wówczas, gdy ofiarodawca wyłączył z masy spadkowej dokonaną darowiznę.

Darowizna dla wnuka a zachowek dla dzieci

Drugą popularną sytuacją przekazania nieruchomości za życia testatora, budzącą wątpliwości co do prawa do zachowku, jest darowizna dla wnuka. Zachowek wówczas może być przyznany rodzicowi wnuka (czyli córce lub synowi zmarłego spadkodawcy) w kilku przypadkach. Jego wypłata należy się przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca za życia nie dokonał na rzecz swojego dziecka żadnej darowizny (zrobił to natomiast na rzecz wnuka), a dodatkowo omawiane w przykładzie mieszkanie było całym majątkiem, jakim dysponował testator. W takiej sytuacji zstępny zmarłego – syn lub córka – nie otrzymałby żadnej części spadku, więc ma prawo do żądania zachowku od wnuka swojego rodzica. Wyjątek stanowi sytuacja, w której babcia lub dziadek przepisali wnukowi mieszkanie z zastrzeżeniem odpłatnego korzystania (jest to tzw. umowa dożywocia) – wówczas dziecko testatora nie może ubiegać się o zachowek od jego wnuków.

Zobacz też artykuł >> Czy można cofnąć darowiznę

Artykuł Darowizna a zachowek – kto ma prawo do wypłaty zachowku od darowizny? pochodzi z serwisu Acta Vera.

Darowizna jest formą umowy między osobami, z których jedna – uszczuplając własny majątek – przekazuje drugiej konkretne dobra materialne bądź gotówkę. Umowa taka zawierana jest najczęściej u notariusza (a fakt ten potwierdza wydanie aktu notarialnego), jednak jeśli na skutek umowy między dwiema osobami (słownej lub na piśmie) doszło do realizacji darowizny – czyli przekazania konkretnych dóbr – również uznaje się ją wówczas za ważną. Nie oznacza to, że takiego postanowienia nie można cofnąć. W jakich okolicznościach jest to do zrealizowania?

Odwołanie darowizny – kiedy jest możliwe?

To, czy można odwołać darowiznę, zależy od okoliczności, w jakich została zawarta umowa darowizny lub od wydarzeń, które rozegrały się po zawarciu takiej umowy. Takie przypadki obejmują:

• okres, w którym umowa darowizny (ustna, pisemna lub notarialna) została już zawarta, jednak nie doszło do jej wykonania, a majątek osoby dokonującej darowizny doznał uszczerbku w sposób zagrażający utrzymaniu tej osoby lub regularnemu uiszczaniu przez nią alimentów (jeśli jest do nich zobowiązana);
• sytuację, w której osoba otrzymująca darowiznę wykazuje – zgodnie z zapisami Kodeksu Cywilnego – rażącą niewdzięczność wobec osoby przekazującej jej darowiznę; niestety w Kodeksie nie ma zawartej definicji „rażącej niewdzięczności”, a więc w gestii rozstrzygnięć sądu leży decyzja o odwołaniu darowizny; można się o to ubiegać przez rok (liczony od dnia, w którym osoba przekazująca darowiznę dowiedziała się o sytuacji świadczącej o rażącej niewdzięczności obdarowanego);
• sytuację, w której darczyńca podczas zawierania umowy o dokonanie darowizny okazał się być ubezwłasnowolniony (w tym przypadku można żądać odwołania darowizny w ciągu dwóch lat od przekazania przedmiotu umowy);
• sytuację, w której zostały naruszone zasady współżycia społecznego, przy czym tutaj również zapisy Kodeksu Cywilnego nie określają konkretnych przypadków – ocenę należy pozostawić sądowi; warto wspomnieć o tym, że sąd nie zdecyduje się na odwołanie darowizny, jeśli ta decyzja naruszałaby zasady współżycia społecznego.

W jaki sposób następuje odwołanie darowizny?

Osoby zastanawiające się nad tym, czy można cofnąć darowiznę, wiedzą już, że jest to jak najbardziej możliwe. W jaki sposób tego jednak dokonać? Pierwszym krokiem jest złożenie pisma skierowanego do osoby obdarowywanej, informującego ją o odwołaniu darowizny, wraz z uzasadnieniem i żądaniem zwrotu przedmiotu darowizny (jeśli ta została już zrealizowana). Z kolei osoba, do której skierowane jest pismo, powinna złożyć wobec darczyńcy oświadczenie o przekazaniu zwrotnym przedmiotu zawartej wcześniej umowy. 

A co w sytuacji, w której obdarowywany nie chce tego zrobić? Osoba dokonująca darowizny może zgłosić się do sądu, by złożyć pozew o stwierdzenie obowiązku złożenia przez osobę obdarowywaną oświadczenia woli co do przeniesienia własności na darczyńcę. W takich sytuacjach warto skierować się do profesjonalnego adwokata, dzięki któremu cała sprawa z pewnością toczyć się będzie krócej, a szanse na jej pozytywne zakończenie znacząco się zwiększą. Ponadto adwokat będzie w stanie wesprzeć osobę składającą pozew w zbieraniu dowodów dokumentujących jej racje.

Czy można podważyć darowiznę?

To, czy darowiznę można podważyć, zależy od kilku okoliczności wyszczególnionych w Kodeksie Cywilnym, podobnych do sytuacji, w których można podważyć zapisy testamentowe. Tymi okolicznościami są:

• sporządzenie umowy darowizny przez osobę, która w momencie jej sporządzania znajdowała się w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli (przykładowo – działała pod presją członka rodziny chcącego otrzymać darowiznę);
• sytuacja, w której zapisy umowy darowizny są niezgodne z jakąkolwiek ustawą lub mają na celu „obejście” jakiejś ustawy;
• sytuacja, w której umowa darowizny została stworzona dla pozoru – by ukryć oszustwo o charakterze finansowym.

Kiedy darowizna nie wchodzi do masy spadkowej?

Co do zasady, przedmiot darowizny zalicza się do spadku pozostawianego przez daną osobę dla jej spadkobierców ustawowych lub wskazanych w zapisach testamentowych. Istnieją jednak dwie sytuacje, kiedy darowizna nie wchodzi do masy spadkowej. Są nimi:

• sytuacja, w której darczyńca w umowie o dokonanie darowizny zawiera zapis, w którym wyklucza przedmiot darowizny z masy spadkowej;
• sytuacja, w której darczyńca w testamencie zawiera zapis o wykluczeniu darowizny z puli majątku przeznaczonego do dziedziczenia ustawowego i testamentowego.

Rozważasz odwołanie darowizny?

Przygotujemy dokumenty, przeprowadzimy przez cały proces krok po kroku i damy wsparcie na każdym etapie sprawy!

Skontaktuj się!

Artykuł Odwołanie darowizny –czy można cofnąć darowiznę? pochodzi z serwisu Acta Vera.