Sprawy odszkodowawcze

GŁÓWNE TYPY SPRAW ODSZKODOWAWCZYCH

  • sprawy związane z wykonywaniem umów (zwykle tzw. sprawy o zapłatę)
  • sprawy odszkodowawcze, związane z tzw. deliktem, w tym w szczególności:
  • dotyczące błędu w sztuce medycznej;
  • dotyczące odszkodowania z OC – dochodzone z ubezpieczenia majątkowego i polegające na przejęciu przez ubezpieczyciela ekonomicznych skutków szkód wyrządzonych osobom trzecim przez ubezpieczonego,
  • dotyczące odszkodowania z autocasco – ubezpieczenie samochodu obejmujące skutki ewentualnych uszkodzeń, zniszczeń bądź kradzieży ubezpieczonego pojazdu,
  • dotyczące ochrony dóbr osobistych;
  • dotyczące następstw pobicia;
  • dotyczące odszkodowania w związku ze śmiercią osoby ubezpieczonej – przeciw sprawcy lub ubezpieczycielowi. Roszczenie przysługuje najbliższym zmarłego.
  • dotyczące odszkodowania powypadkowego – należne osobie, która uległa wypadkowi w pracy, gospodarstwie domowym czy za granicą, pod warunkiem uprzedniego wykupienia odpowiedniego ubezpieczenia.
  • dotyczące odszkodowania od Skarbu Państwa – możliwe do uzyskania, gdy drogą sądową wykaże się nieprawidłowości, nadużycia czy zaniechania w postępowaniu urzędników państwowych działających na szkodę danej jednostki, przedsiębiorstwa czy organizacji.
  • dotyczące odszkodowania od banku – przyznawane wskutek udowodnienia działania banku na szkodę klienta (np. niedoinformowanie klienta, składanie oraz nakłanianie go do skorzystania z niekorzystnej oferty finansowej).
  • dotyczące odszkodowania w związku z naruszeniem prawa własności intelektualnej (np. prawa autorskiego)

SPRAWY ZWIĄZANE Z WYKONYWANIEM UMÓW

Zgodnie z art. 471 Kodeksu cywilnego „dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi”.

Odszkodowanie

W razie niewykonania lub nieprawidłowego wykonania umowy stronie poszkodowanej przysługuje roszczenie odszkodowawcze(odpowiedzialność ex contractu). Oznacza to, iż strona ta będzie mogła domagać się naprawienia szkód majątkowych, jakie poniosła wskutek zawinionego przez kontrahenta zachowania niezgodnego z umową. Zgodnie z art. 361 kodeksu cywilnego zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła (nie będzie np. ponosił odpowiedzialności w przypadku działania siły wyższej).

Naprawienie szkody następuje w drodze zapłaty odszkodowania stronie, która poniosła stratę, przy czym uwzględnia się zarówno rzeczywiście poniesioną stratę, oraz utratę spodziewanych korzyści (czyli zysków, jakie mogłyby powstać, w razie wykonania zobowiązania w terminie).

W razie niewykonania zobowiązania brak jednakże roszczenia o zadośćuczynienie (tzw. straty moralne). Przeciwne stanowisko zostało wprawdzie zawarte w wyroku SN z 17.12.2004 r., (II CK 300/04), niemniej jednak w praktyce w zdecydowanej większości przypadków nie znajdzie ono zastosowania.

Sprawy odszkodowawcze, jako sprawy o zapłatę, objęte są wpisem w wysokości 5 % dochodzonego świadczenia (chyba że strona zwolniona zostanie od kosztów na podstawie wniosku z zaświadczeniem o stanie majątkowym), zaś sąd rozpoznaje je w postępowaniu procesowym.

Szczególne rodzaje odpowiedzialności kontraktowej

Szczególne rodzaje odpowiedzialności umownej związane są z tzw. dodatkowymi postanowieniami umownymi (np. zadatek, kara umowna); przepisami szczególnymi są również przepisy dotyczące rękojmi (np. za sprzedaż rzeczy).

SPRAWY ZWIĄZANE Z ODSZKODOWAWCZĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ POZAUMOWNĄ

Najpowszechniejsze sprawy związane z odpowiedzialnością pozaumowną:

  • dotyczące błędu w sztuce medycznej;
  • dotyczące odszkodowania z OC – dochodzone z ubezpieczenia majątkowego i polegające na przejęciu przez ubezpieczyciela ekonomicznych skutków szkód wyrządzonych osobom trzecim przez ubezpieczonego,
  • dotyczące odszkodowania z autocasco – ubezpieczenie samochodu obejmujące skutki ewentualnych uszkodzeń, zniszczeń bądź kradzieży ubezpieczonego pojazdu,
  • dotyczące ochrony dóbr osobistych;
  • dotyczące następstw pobicia;
  • dotyczące odszkodowania w związku ze śmiercią osoby ubezpieczonej – przeciw sprawcy lub ubezpieczycielowi. Roszczenie przysługuje najbliższym zmarłego.
  • dotyczące odszkodowania powypadkowego – należne osobie, która uległa wypadkowi w pracy, gospodarstwie domowym czy za granicą, pod warunkiem uprzedniego wykupienia odpowiedniego ubezpieczenia.
  • dotyczące odszkodowania od Skarbu Państwa – możliwe do uzyskania, gdy drogą sądową wykaże się nieprawidłowości, nadużycia czy zaniechania w postępowaniu urzędników państwowych działających na szkodę danej jednostki, przedsiębiorstwa czy organizacji.
  • dotyczące odszkodowania od banku – przyznawane wskutek udowodnienia działania banku na szkodę klienta (np. niedoinformowanie klienta, składanie oraz nakłanianie go do skorzystania z niekorzystnej oferty finansowej).
  • dotyczące odszkodowania w związku z naruszeniem prawa własności intelektualnej (np. prawa autorskiego)

Szkoda – podstawowa przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej

Zanim przejdziemy do podstawowych zagadnień związanych z roszczeniami odszkodowawczymi, zdefiniować musimy pojęcie szkody. Szkoda – to wszelki uszczerbek na dobrach chronionych prawnie. Zależnie od charakteru naruszonych dóbr wyróżnić możemy:

  • szkodę na osobie (na dobrach osobistych) – (krzywdę), nie dotykająca bezpośrednio sfery praw majątkowych np.
  • pomówienie kogoś o kompromitujące czyny; niekiedy obok odpowiedzialności cywilnej może wchodzić w takim wypadku również odpowiedzialność karna;
  • przy błędzie w sztuce medycznej – cierpienie, ból związany z następstwami zabiegu, niepełnosprawnością bądź też oszpeceniem.
  • szkodę w mieniu (szkoda majątkowa). Szkoda w mieniu może polegać na:
  • rzeczywiście poniesionej stracie (damnumemergens) – np. zniszczenie auta taksówkarza
  • utracie spodziewanych korzyści (lucrumcessans) – np. utrata przez taksówkarza możliwości zarobkowania w związku ze zniszczeniem pojazdu (czyli utrata dochodu, który wszedłby do majątku danej osoby, gdyby nie zachowanie osoby odpowiedzialnej za szkodę)

Jak więc widać jeden czyn może rodzić odpowiedzialność zarówno w zakresie rzeczywiście poniesionej straty jak również utraty spodziewanej korzyści.

Sama szkoda jednak nie wystarczy do uzyskania odszkodowania.

Delikt – jako źródło odpowiedzialności odszkodowawczej

W prawie cywilnym w razie zaistnienia szkody, podstawą odpowiedzialności może być zarówno umowa, (zagadnienie to omówiliśmy w zakładce o odpowiedzialności umownej) ale także delikt, rozumiany jako zachowanie (a czasami zdarzenie) z którym ustawodawca wiąże odpowiedzialność.

Wyjaśniając czym jest modelowy delikt, najlepiej zacytować art. 415 k.c., który stanowi iż „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.” Przepis ten określa zatem, iż każde zachowanie, które wywołało szkodę, wiąże się z koniecznością jego naprawienia przez osobę, która jest temu zachowaniu winna. Tak więc źródłem odpowiedzialności jest w tym wypadku wina.

Podstawą odpowiedzialności, poza winą, mogą być także i inne zachowania (jak np. nawet niezawinione zalanie mieszkania, w pewnych wypadkach – wypadek samochodowy, a także niekiedy sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej) o ile wiążą się z uszczerbkiem majątkowym czy też osobistym.

Co do zasady delikt rodzi po stronie sprawcy szkody odpowiedzialność odszkodowawczą.

Rodzaje odpowiedzialności odszkodowawczej

W razie powstania szkody, charakter odszkodowania zależy od rodzaju naruszonych dóbr. W razie szkody niemajątkowej (krzywdy) przysługuje zadośćuczynienie (oraz żądanie zapłaty kwoty na cel społeczny), zaś w przypadku naruszenia dóbr majątkowych – odszkodowanie.

Zadośćuczynienie– świadczenie pieniężne, mające na celu naprawienie szkody niemajątkowej, w związku z tzw. szkodą na osobie (regulowane art. 445 i 448 k.c.). Podstawową funkcją zadośćuczynienia jest tzw. kompensacja. Wysokość zadośćuczynienia powinna być adekwatna do doznanej szkody, odczuwanej przez poszkodowanego jako krzywda w postaci ujemnych przeżyć, takich jak cierpienie fizyczne czy psychiczne. Nie powinna być orzekana w wymiarze większym, niż konieczny dla wyrównania cierpień poszkodowanego. Jak o tym była mowa wyżej, zadośćuczynienie powstaje jedynie w razie odpowiedzialności deliktowej; co do zasady brak możliwości dochodzenia zadośćuczynienia przy szkodzie przy odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

Na podstawie art. 445 k.c. zadośćuczynienia można domagać się w razie uszkodzenia ciała, wywołania rozstroju zdrowia, pozbawienia wolności oraz w wypadku skłonienia za pomocą podstępu, gwałtu lub nadużycia stosunku zależności do poddania się czynowi nierządnemu. Z kolei art. 448 k.c. pozwala dochodzić zadośćuczynienia za naruszenie każdego dobra osobistego, w tym rodzinie poszkodowanego, który zmarł w wyniku uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (art. 446 § 4 k.c.).

Osobno kwestię zadośćuczynienia reguluje prawo autorskie.

Kwota na cel społeczny – w razie poniesienia krzywdy istnieje także możliwość żądania zasądzenia przez sąd odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez poszkodowanego cel społeczny. Żądanie to może być kierowane wobec sprawcy obok żądania zadośćuczynienia, przy poszanowaniu zasady jedynie kompensacyjnej funkcji roszczeń odszkodowawczych.

Odszkodowanie – świadczenie pieniężne, należne poszkodowanemu za wyrządzoną szkodę w sferze dóbr majątkowych, od podmiotu, który ją wyrządził lub ponosi za nią odpowiedzialność. Również i tu, podobnie jak przy zadośćuczynieniu, kluczowa jest funkcja kompensacyjna. O ile jednak w wypadku zadośćuczynienia trzeba przerachować cierpienia emocjonalne na pieniądze, o tyle w wypadku odszkodowania – przelicza się poniesione już straty majątkowe poszkodowanego i na tej podstawie określa się wielkość kwoty, jaka obciążać będzie sprawcę szkody. Odszkodowanie wypłacane jest zarówno w sprawach odpowiedzialności deliktowej jak i kontraktowej.

Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej

  • bezprawność czynu – w przypadku odpowiedzialności deliktowej jest to złamanie powszechnie obowiązującego prawa lub zasad współżycia społecznego, zaś w przypadku odpowiedzialności kontraktowej – niewykonanie bądź nieprawidłowe wykonanie zobowiązania,
  • adekwatny związek przyczynowy – normalny związek przyczynowo-skutkowy między określonym zachowaniem a powstałą w związku z nim szkodą (Art. 361 § 1 k.c.); np. złamanie ręki osobie chorej na zaawansowaną osteoporozę, wskutek umyślnego nawet szturchnięcia – o ile nie miało się świadomości choroby – nie rodzi odpowiedzialności odszkodowawczej.

oraz jedna z poniższych tzw. zasad odpowiedzialności:

  • zasada winy – przy czym konieczna jest wina w postaci winy umyślnej (sprawca jest świadomy szkodliwych skutków swojego celowego działania) bądź rażącego niedbalstwa;
  • zasada ryzyka – szkoda powstaje w sposób niezawiniony, jednak i tak określony podmiot za nią odpowiada. Może to być ten, kto do celów swojej działalności wykorzystuje niebezpieczne urządzenia bądź podległe mu osoby, ponosi odpowiedzialność za ewentualne szkody powstałe nawet bez jego winy.
  • zasada słuszności – stosowana wtedy, gdy wprawdzie za szkodę nie można odpowiadać na zasadzie winy czy ryzyka, ale orzeczenie odszkodowania byłoby słuszne z etycznego punktu widzenia.

Obniżenie należnego odszkodowania

Co do zasady odszkodowanie winno być równe następstwom wyrządzonej szkody, zatem nie powinno być ani od tej szkody większe (jego rolą jest jedynie wyrównanie, nie zaś karanie sprawcy) ani mniejsze.

Wyjątkowo odszkodowanie może być niższe od rzeczywiście strat przez poszkodowanego. Dzieje się tak gdy:

  • wynika to z ustawy lub umowy,
  • poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody,
  • ze względu na dużą różnice w stanie majątkowym poszkodowanego wobec osoby odpowiedzialnej za szkodę; w taki wypadku organicznie odszkodowania wynika z zasad współżycia społecznego (tzw. miarkowanie odszkodowania)

Renta odszkodowawcza

Odszkodowanie może przybrać formę renty bądź dla samego poszkodowanego, który utracił możność zarobkowania, bądź też dla osób poszkodowanych wskutek śmierci żywiciela. W przypadkach określonych w ustawie, związanych z wyrządzeniem szkody osobie lub naruszeniem w innej postaci dóbr osobistych poszkodowany może otrzymać oprócz odszkodowania zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę.

Kwestie naprawienia szkody uregulowane zostały w art. 361–363, 440–448 k.c