Władza rodzicielska

Pełna władza rodzicielska to możliwość decydowania o sprawach małoletniego.

Z formalnego punktu widzenia władza rodzicielska to uprawnienia i obowiązki rodzica względem dziecka. Obejmuje ona w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem (nie obejmuje zarobku dziecka ani przedmiotów oddanych mu do swobodnego użytku) dziecka oraz do jego wychowania, z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 kro). Dziecko pozostaje – co do zasady – pod władzą rodzicielską aż do pełnoletniości (art. 92 kro).

Władza rodzicielska przysługuje zwykle obojgu rodzicom, zatem każde z rodziców jest zobowiązane i jednocześnie uprawnione do sprawowania władzy rodzicielskiej. Każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka, jednakże żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka:

  • przy czynnościach prawnych między dziećmi pozostającymi pod ich władzą rodzicielską
  • przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem, chyba że czynność prawna polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz dziecka albo że dotyczy należnych dziecku od drugiego z rodziców środków utrzymania i wychowania (art. 98 kro).

O istotnych sprawach dziecka rodzice winni rozstrzygać wspólnie. Jednakże w praktyce zwłaszcza, gdy rodzice żyją osobno, zdarza się, że osiągnięcie porozumienia nie jest możliwe. Zwykle najwięcej sporów powstaje, gdy rodzice, mający przyznaną pełnię władzy rodzicielskiej, nie prowadzą już wspólnego gospodarstwa domowego. W takim wypadku każde z rodziców może złożyć do sądu wniosek o rozstrzygnięcie sporu. Wniosek rozpatruje sąd rejonowy właściwy dla miejsca, w którym mieszka dziecko (jeżeli dziecko nie ma miejsca zamieszkania, bierze się pod uwagę miejsce, w którym aktualnie przebywa).

Pozbawienie, zawieszenie i ograniczenie władzy rodzicielskiej

Prawo rodzinne i opiekuńcze przewiduje, że jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, nie pozostającym ze sobą w związku małżeńskim albo pozostającym w związku małżeńskim, lecz żyjącym oddzielnie albo podczas rozwodu i separacji, sąd opiekuńczy może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej bądź obojgu, bądź też jednemu z rodziców.

Jeżeli władza rodzicielska nie jest przez rodzica wykonywana w sposób prawidłowy, można wnosić o jej pozbawienie, ograniczenie albo zawieszenie.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej lub jej zawieszenie może być orzeczone także w wyroku orzekającym rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa (art. 112 kro). Decyzję o ograniczeniu, pozbawieniu lub zawieszeniu władzy rodzicielskiej sąd rodzinny może podjąć z urzędu, jak również  na wniosek. Wniosek o pozbawienie, ograniczenie lub zawieszenie praw rodzicielskich składa się w sądzie rejonowym, w wydziale rodzinnym i nieletnich.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej następuje gdy:

  • władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody;
  • rodzice rażąco nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka (np. długotrwałe pozbawienie wolności czy wyjazd na stałe za granicę przy braku zainteresowania losami dziecka).

Jak widać nadużywanie albo zaniedbywanie obowiązków musi mieć charakter „rażący” – np. przekroczenie granic karcenia dziecka, zmuszanie do ciężkiej pracy, wpajaniu zasad aspołecznych lub niemoralnych, niewłaściwe postawy po stronie rodzica: alkoholizm, narkomania, wciąganie w przestępcze nawyki itp. W sytuacjach, gdy uchybienia obowiązkom rodzicielskim nie mają charakteru rażącego, sąd nie orzeknie pozbawienia władzy rodzicielskiej ale może orzec o ograniczeniu władzy przez ustanowienie kuratora, który kontroluje prawidłowość procesów wychowawczych.

Ponadto sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny umieszczenia małoletniego w rodzinie zastępczej albo w placówce opiekuńczo-wychowawczej, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone także w stosunku tylko do jednego z rodziców.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest odwracalne tzn. można wnosić o przywrócenie władzy, jeżeli przyczyna, która była podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej ustanie, (art. 111 kro).

Ograniczenie władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska może być ograniczona, gdy jedno z rodziców wykonuje swoje obowiązki nieprawidłowo, bądź też, gdy zamieszkuje daleko od miejsca zamieszkania małoletniego i realnie nie może uczestniczyć w wychowaniu dziecka. Ograniczenie władzy rodzicielskiej polega na: – wskazaniu ograniczeń władzy (np. brak prawa do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka; powierzenie zarządu majątkiem małoletniego kuratorowi) – wskazaniu dodatkowych obowiązków (poddanie małoletniego pod dozór wyspecjalizowanych jednostek i podmiotów zajmujących się pomocą rodzinie.

Zawieszenie władzy rodzicielskiej może zostać orzeczone w razie przemijającej przeszkody w jej wykonywaniu. Sąd je uchyli, gdy przyczyna zawieszenia odpadnie (art. 110 kro).

Rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka

Jeżeli oboje rodziców mają pełną władzę rodzicielską, ale nie mogą porozumień się w określonej, istotnej dla dziecka sprawie, spór musi rozstrzygnąć Sąd opiekuńczy. Podobnie jest wtedy, kiedy jeden z rodziców ma ograniczoną władzę rodzicielską i w zakresie, w jakim ma prawo współdecydowania, ma inne zdanie niż drugi rodzic.